كردند ، در باب قدرت مطلقهء پاپ و حقّانيّت حكم و امر او كه تا آن تاريخ مسلّم ، و خلاف آن كفر محسوب مىشد به شكّ افتادند ؛ و در صدد برآمدند كه راه نجاتى براى خود كه مردمى ديندار و صالح بودند بينديشند . [ مقدّمات انقلاب اروپا عليه پاپ‌هاى مسيحى جاه‌طلب ] از اواخر قرون وسطى بعضى از پاپها و سلاطين عيسوى اروپا بر اثر مخالطت با اطبّا و علماى مسلم و يهود ، فىالجمله آشنائى و معرفتى نسبت به معلومات مسلمين و معارف قديمهء يونانى كه بدست ايشان افتاده بود پيدا كرده بودند . مخصوصا فردريك دوّم امپراطور آلمان كه بر قسمتى از ايتاليا و جزيرهء صقلّيّه ( سيسيل ) نيز فرمانروائى داشت ، در نشر فلسفه و علوم اسلامى و از آن راه به احياى تعليم فلسفهء ارسطو در اروپا مساعدت بسيار كرد ؛ و بر اثر تشويقات او و بعضى از امراى جزء و پاپها ، بتدريج يك طبقه از مردم در اروپا پيدا شدند كه به طبّ و نجوم و كيميا و حكمت توجّه كردند ، و به اين ترتيب علوم نظرى و تجربى مورد اعتنا و مطالعهء ايشان قرار گرفت ، و مسائل حكمتى در بعضى از دار الفنون‌هاى معتبر آن ايّام مثل دار الفنون پاريس و آكسفورد و بولونيا ( در ايتاليا ) موضوع درس و بحث محصّلين شد . » « 1 » « در نتيجه ، اين پيش‌آمدها كه ما بين قرن سيزدهم و شانزدهم در اروپا به ظهور رسيد ، يعنى انتشار كتب بر اثر ساخت كاغذ ، و اختراع فنّ چاپ ، و مسافرت دور دنيا ، كشف اراضى و راه‌ها و قارّه‌هاى جديد ، و آشنائى مردم به وجود حيوانات و نباتات تازه ، و آداب و اخلاق مردمى كه تا آن تاريخ هيچ‌كس از وجود ايشان خبرى نداشت ؛ با توجّه مردم به كتب قدماى يونانى و علماى اسلامى ، بكلّى ذهن اهالى اروپا را روشن كرد ، و حال جهل و تعبّد و تقليدى كه

--> ( 1 ) « كلّيّات تاريخ تمدّن جديد » شامل تاريخ تمدّن جديد در اروپا و ايران ، ص 36 تا ص 38